در برکه آرام جهان/ زندگی و آثار کنجی میزوگوچی

این نخستین تجارب زندگی،تأثیر عمیقی بر زندگی پرتلاطم‌ میزوگوچی باقی گذارد.به هنگام نقل مکان به آساکوزا،اولین‌ نشانه‌های رماتیسم در او ظاهر شد؛بیماری‌ای که در تمام‌ عمرش او را رها نکرد.دردهای رماتیسمی به هنگام خشم‌ شدت می‌یافتند و باعث لقوه در شانهء راست او می‌شدند.وی‌ در سال 1907 به مدرسهء ابتدایی ایشیما رفت و در آنجا با ماتسوتارکائوگوچی آشنا شد.کائوگوچی بعدها رمان‌نویس‌ موفقی شد و فیلمنامهء بسیاری از آثار میزوگوچی را به همراه‌ وی نوشت.

میزوگوچی پس از شش سال تحصیل،وقتی یازده سال داشت، دیگر نتوانست به تحصیل ادامه دهد؛دلیل این امر،فقر مالی‌ خانواده بود؛پدرش او را نزد اقوامشان در موریوکا فرستاد که‌ در آنجا عموی میزوگوچی در بیمارستانی به شغل داروسازی‌ مشغول بود.او در سال 1912 به خانهء پدری‌اش بازگشت؛اما پدرش که مورد نفرت او نیز بود،اجازه نداد که وی بار دیگر به‌ مدرسه برود.احساس عقب‌ماندگی به دلیل نداشتن‌ تحصیلات رسمی،همهء عمر گریبان میزوگوچی را رها نکرد. در 1913 خواهرش شغل طراحی الگوهای کیمونو را برایش دست و پا کرد.دو سال بعد،یعنی زمانی که مادرشان‌ درگذشت؛سوزو-خواهر میزوگوچی-پدر را به آسایشگاه‌ سالمندان سپرد و دو برادرش را نزد خود برد.میزوگوچی،در مؤسسهء آیوباشی،نقاشی رنگ و روغن و آبرنگ به شیوهء غربی‌ را آموخت.در آن زمان او شیفتهء زندگی شهری در توکیو شد و به تماشای آثار نمایش مختلفی می‌رفتک که در آساکوزا و به‌ شیوهء غربی اجرا می‌شدند.وی آثار زولا،موپاسان و تولستوی‌ را می‌خواند اما رمان‌نویسان ژاپنی برایش ارجح بودند؛کسانی‌ مانند کافوناگی،به دلیل طبیعت‌گرایی‌ای که در آثارش به چشم‌ می‌خورد؛کویواوزاکی به خاطر روایتهای جامع و نمادینی که‌ می‌نوشت؛یا کیوکاایزومی به دلیل پرداخت زیبایی که از ملودرامهای عصر میجی ارائه می‌کرد.

در سال 1918،میزوگوچی به شهر کوبه رفت تا در آنجا به‌ عنوان طراح تبلیغاتی در روزنامه‌ای مشغول به کار شود؛او از فضای پیشرفتهء شهر و دوستان تازه‌ای که در تماشاخانه‌های‌ شهر پیدا کرده بود،خوشش آمد.وی در این زمان شعرهایی‌ نیز سرود و در همان روزنامه چاپ کرد؛اما غم غربت او را به‌ توکیو بازگرداند.در آنجا،نزد یکی از دوستانش رفت که در استودیوی فیلمسازی ماکوجیما مشغول به کار بود و از طریق‌ او،با آکایاما،یکی از کارگردانان پیشروی ژاپنی در آن سالها آشنا شد.میزوگوچی علاقمند شد که در زمینهء سینما طبع‌آزمایی کند.در ابتدا به هنرپیشگی روی آورد،اما پی برد که‌ قادر است کارهای دیگری نیز انجام دهد؛مثلا می‌توانست از روی فیلمنامه‌ها نسخه‌های دیگری رونویسی کند.او می‌گوید :«اولین روزی که وارد استودیو شدم خوب یادم است؛ابتدا خیال کردم که این هم کاری مثل بقیه شغلهاست،اما در پایان‌ روز،حس کردم کار خوبی یافته‌ام.»

او در آن استودیو،صحنه‌هایی را که بایستی فیلمبرداری شوند، آماده می‌کرد و آنقدر این کار را خوب انجام می‌داد که‌ ایزیوتاناکا،کارگردان ژاپنی،تشخیص داد که وی از عهدهء کارگردانی نیز برمی‌آید.در این زمان،اعتصاب معروف‌ کارگردانان و بازیگران در اعتراض به خط مشی جدید استودیوهای فیلمسازی به راه افتاد.آنان به این نکته معترض‌ بودند که چرا در سینما زنان باید در نقش زنان ظاهر شوند.در نمایش ژاپنی،این کار بر عهدهء مردان بود.به دلیل اعتصاب و کمبود کارگردان،برای میزوگوچی فرصتی پیش آمد تا اولین‌ فیلمش را بسازد.این فیلم،رستاخیز عشق نام داشت و در سوم‌ فوریه 1923 به نمایش درآمد.مقامات رسمی به دلیل طرح‌ طبیعت‌گرایانه و ایدئولوژی پرولتاری،فیلم را به شدت سانسور کردند.او در این فیلم،از میان نویس،به مقدار زیاد ولی‌ مناسب،استفاده کرد.این اولین اقدام او علیه بنشی‌ها بود. بنشیها،راویان فیلمها در دوران سینمایی صامت ژاپنی بودند که‌ بر روی سکوی مخصوصی می‌نشستند و تصاویر را شرح‌ می‌دادند.

در همان سال،میزوگوچی ده فیلم دیگر نیز ساخت که زمان‌ فیلمبرداری هیچ‌یک از آنها،از یک هفته تجاوز نمی‌کرد.یکی‌ از این فیلمها بندر مه‌آلود نام دارد که براساس نمایشنامهء آناکریستی اثر یوجین اونیل ساخته شد.قصهء این فیلم،از یک‌ بعدازظهر آغاز می‌شود و طلوع آفتاب فردا به پایان می‌رسد. فضای مالیخولیایی فیلم را از نام آن می‌توان حدس زد. میزوگوچی،در این فیلم،با استفاده از دوربین،آن‌چنان روایت‌ واضح و آشکاری را ارائه می‌دهد که صرفا وجود تعداد محدودی میان‌نویس در فیلمش کفایت می‌کند.خود او،از پیشتر اعتقاد داشت که در سینمای صامت نیازی به وجود بنشیها نیست.فیلم دیگر او،خون و روح نام دارد.این فیلم‌ نمایانگر تأثیر اکسپرسیونیستی مطب دکتر کالیگاری است.تنوع‌ آثار اولیهء میزوگوچی را در فیلمهای 813،براساس داستان‌ بازرس آرسن لوپن اثر موریس لوبلانش و آوای کوهستان براساس‌ نمایشی از لیدگریگوری،از پیشگامان ادبیات نمایشی ایرلند، می‌توان مشاهده کرد.

زلزلهء عظیم سال 1923 در توکیو،باعث شد تا خواهر میزوگوچی از آنجا نقل مکان کند و پدرش را نیز همراه ببرد. میزوگوچی نیز،به استودیوی نیکاتسوکیوتو منتقل شد.واو در این استودیو،بسیاری از آثارش را ساخت.وی که از بافت‌ قدیمی شهر توکیو خوشش آمده بود،تصمیم گرفت برای‌ همیشه ساکن آنجا شود.و همراه با دوستش،در آپارتمانی در این شهر زندگی می‌کرد.در تابستان 1925 دوستش بر اثر خشم ناشی از حسادت،با یک تیغ به میزوگوچی حلمه‌ور شد و او را زخمی کرد.این حادثه،باعث بدگمانی تهیه‌کنندهء فیلم‌ تلالو در غروب سرخ نسبت به میزوگوچی شد و برای همین،او نتوانست این فیلم را بسازد.

جی.دی.اندرو معتقد است آثاری که میزوگوچی پس از اکتبر 1925 ساخت،حال و هوای متفاوتی دارند.این تفاوت،از لحظه‌ای آغاز می‌شود که کمال‌گرایی مطلق کارگردان و غمخواری او نسبت به رنج و رفتار بد با زنان،بروز می‌کند. البته قضاوت در این مورد دشوار است؛زیرا تقریبا هیچ یک از آثار اولیهء میزوگوچی باقی نمانده‌اند.اولین فیلمی که از میزوگوچی هوز یافت می‌شود،آواز خانه نام دارد که فیلمی‌ است استودیویی و ناشی از تجارب شخصی خود کارگردان. در این فیلم،معیارهای سنتی،در شهر و حاشیهء آن بررسی‌ می‌شوند.میزوگوچی.در این فیلم به پاره‌ای تجربیات‌ موتاژی دست زده است.فیلمنامهء این اثر که نوشتهء ایونوسوکه‌ شی می‌زو است،برندهء جایزهء وزارت آموزش و پرورش ژاپن‌ شد.میزوگوچی از دوست دوران مدرسه‌اش کائوگوچی‌ خواست برایش فیلمنامه بنویسد که نتیجهء آن فیلمی است با عنوان رنج خانم معلم،که هم مخاطب عام را به وجد آورد و هم‌ تهیه‌کنندهء فیلم را.استقبال از فیلم،چنان بود که برای نخستین‌ بار فیلمی از میزوگوچی به اروپا راه یافت و در آنجا نیز، موفقیتهایی کسب کرد.علاقهء فرانسویها باعث شد تا میزوگوچی بپذیرد که فیلم دیگری صرفا برای مخاطبان‌ خارجی بسازد؛فیلمی براساس رمان نیهون باشی اثر کیوکا ایزومی که در این رمان،تصویری از ژاپن سنتی ارائه شده‌ است.

دربارهء حضور میزوگوچی در جریانهای چپگرا،بحث بسیار شده است؛کائوگوچی معتقد است که دوستش صرفا به این‌ دلیل با محافل چپگرا رفت‌وآمد داشت که آن روزها، مارکسیسم باب شده بود.به‌هرحال گرایشهای چپگرایانهء میزوگوچی باعث درگیری او با مینوروموراتا رییس‌ راستگرای استویودی فیلمسازی شد.با این حال،موقعیت‌ میزوگوچی به عنوان سرپرست بخش فیلمنامه‌نویسی‌ استودیو باعث شد که بتواند فیلم مارش توکیو را بسازد.این فیلم‌ به گونه‌ای بی‌سابقه،از شیوهء فیلمهای خبری بهره می‌برد.

موفقیت آن باعث شد تا تهیه‌کننده اجازهء ساخت سمفونی‌ متروپولیتن را بدهد.این فیلم،در ادارهء سانسور با مشکل مواجه‌ شد؛کارگردان را توبیخ کردند و هایاشی،نویسندهء فیلمنامه که‌ مارکسیست بود،به زندان افتاد؛اما با این حال،فیلم در فهرست‌ نشریهء سینمایی سینمای ژاپن مقام دهم را کسب کرد.

مسئله‌ای که بیش از سیاست بر زندگی و شاید حرفهء میزوگوچی تأثیر گذاشت ازدواج ناگهانی او با چی اکوساگا دختری اهل اوزاکا بود که در سال 1926 با میزوگوچی آشنا شد.درخواست چی‌اکو برای سر و سامان یافتن زندگی‌ شوهرش،باعث مشاجره‌های خشونت‌آمیزی میان آن دو شد؛ ولی پس از جدایی کوتاه‌مدتی،میزوگوچی به همسرش قول‌ داد که وضعیت موجود را اصلاح کند.

اولین فیلم ناطق میزوگوچی وطن نام دارد که در سال 1930 آن‌ را ساخت.این اثر،اولین فیلم ناطق سینمای ژاپن نیز محسوب‌ می‌شود و همانند دیگر آثار ابتدایی ناطق،تکنیک صدابرداری‌ آن ضعیف است.او در فیلم بعدی‌اش معشوقهء یک خارجی که‌ فیلم صامتی است.به گونه‌ای منطقی از نمای بلند یا نما- صحنه استفاده کرده است.این اولین فیلمی است که‌ میزوگوچی در آن از نمای بلند بهره برده است؛این شیوه، بعدها به عنوان جزیی مهم از سبک میزوگوچی شناخته شد.او می‌گوید:«طی فیلمبرداری یک صحنه،اگر حسی عاطفی بر صحنه حاکم باشد،دلم نمی‌خواهد صحنه را قطع کنم.تا آنجا که ممکن است،آن را کش می‌دهم.»

او در سال 1933 تصمیم گرفت براساس رمان جیکتسو کیوتو فیلمی بسازد.پیش از این،براساس این رمان فیلمی ساخته‌ شده بود؛اما نویسندهء آن،کیوکو ایزومی،از فیلم راضی نبود؛ برای همین در نوشتن فیلمنامه،با میزوگوچی نیز همکاری‌ نکرد.ایزومی،نسبت به انتخاب بازیگران فیلم میزوگوچی نیز معترض بود.فیلمبرداری این فیلم،پیش از کامل شدن فیلمنامه‌ آغاز شد؛تغییرات،روزبه‌روز در فیلمنامه اعمال می‌شد و فیلمبرداری،چهل روز طول کشید.نتیجهء این همه دقت توأم با وسواس،موفقیت فیلم نزد تماشاگران و منتقدان بود.در جدول ارزشگذاری نشریهء سینمای ژاپن این فیلم ردهء دوم را کسب کرد.داستان فیلم،روایت عشق تراژیک تاکی نوشیرایتو، نسبت به دانش‌آموز ضعیف و منفعلی به نام کینیا است.تاکی، نمونه‌ای از زنان عصیانگر در بسیاری از آثار میزوگوچی‌ است.این زنان کار می‌کنند تا استقلال مالی داشته باشند.آنان‌ در راه عشق نخستین گامها را برمی‌دارند.تاکی،در مواجهه با مشکلات مصمم به حمایت از کینیاست تا درسش را تمام کند و به شغل وکالت مشغول شود،دلیل تاکی برای این کارش،این‌ است که زمانی که تاکی متهم به قتل شود،کینیا می‌تواند از او حمایت کند.فیلم با خودکشی هر دو عاشق به پایان می‌رسد. در این فیلم،از نماهای درشت و تدوین روایی آزادانه استفاده‌ شده است،با این حال،این فیلم تمایل روزافزون میزوگوچی‌ به استفاده از نماهای بلند را نیز نشان می‌دهد.نکتهء قابل اشارهء دیگر،تنخواهی پنهان اما بسیار کارآمد فیلم است.

او در همان سال،فیلم جشنوارهء گیون را همزمان با برگزاری‌ جشنواره‌ای به همین نام ساخت.این جشن سالیانه و باشکوه‌ هر سال در کیوتو برگزار می‌شود.هیروشی میتسوتانی،طراح‌ صحنهء این فیلم و فیلم قبلی میزوگوچی بود.او در تمامی آثار بعدی این فیلمساز نیز،با او همکاری کرد.طراحیهای تانی نیز بخشی مهم از شیوهء نما-صحنه در آثار میزوگوچی محسوب‌ می‌شوند؛تا آنجا که منتقدی ژاپنی،معتقد است که در آثار میزوگوچی،صحنه‌پردازی عملی محوری است؛و حتی‌ می‌توان گفت که قهرمان اصلی فیلم او،همین طراحی صحنه‌ است.وسواس بیمارگونهء او در پرداختن به نکات جزیی در صحنه‌پردازی،به گونه‌ای است که برخی آثار او همچون‌ موزهء هنرهای تزیینی می‌دانند.میزوگوچی،در گفتگویی که با تعدادی از دانشجویان سینما داشت،به اهمیت فضاسازی در فیلمهایش اشاره کرد و آن را همردیف نور در نقاشی دانست. بنا به گفتهء ماسومورا،منتقد ژاپنی صحنه‌پردازی باعث‌ می‌شود تا ماهیت واقعگرایانهء آثار میزونگوچی بسیار به چشم‌ آید.توجه همیشگی او به جزییات،باعث ایجاد فضایی می‌شد که در آن فضا،بازیگران می‌توانستند بازیهای با اصالتی ارائه‌ کنند.

سقوط اوسن قصهء سوکیچی است،مردی جوان که دلش‌ می‌خواهد پزشک شود.اوسن زنی زیباست که برای یک‌ گنگستر کار می‌کند.سوکیچی هم همانجا مشغول به کار است. هر دوی آنها تحت فشار این شرایطاند تا اینکه تصمیم‌ می‌گیرند،باهم بگریزند و آن گنگستر را به پلیس لو دهند. اوسن،معشوقش را به مدرسهء پزشکی می‌فرستد و بی‌آنکه‌ سوکیچی خبر داشتهن باشد،به سوی کار قبلی خویش باز می‌گردد.در این میان،او را به جرم دزدی به زندان می‌اندازند. بدین‌گونه،او از مدار زندگی سوکیچی خارج می‌شود.سالها بعد،سوکیچی که پزشک شده است،هنگام بازگشت،اوسن را در ایستگاه راه‌آهن می‌بیند.او درمی‌یابد که این زن بشدت‌ بیمار است و عقلش را نیز از دست داده است،به‌طوری که‌ نمی‌تواند سوکیچی را به خاطر بیاورد.این خلاصه قصه،در فیلم،روایت پیچیده‌ای به خود می‌گیرد.فیلم،با صحنهء ایستگاه‌ راه‌آهن شروع می‌شود.با استفاده از فلاش‌بک گذشته این دو شخصیت رامی‌بینیم.در سکانس افتتاحیه با کمک تدوینی‌ استادانه،استفاده از نماهای درشت و حرکت دوربینی که خود را به رخ می‌کشد،گذشته و حال درهم تلفیق می‌شوند.نوئل‌ بورچ این قصهء احساس‌برانگیز را«یک شعر باشکوه باروک» می‌نامد.چه بسا این قضاوت بورچ براساس صحنهء پایانی فیلم‌ صورت گرفته باشد:در بیمارستان،شاهدیم که اوسن کاملا غرق در دنیایی خیالی خویش،با تیغ به دشمنان خیالی‌ معشوقش حمله‌ور می‌شود و سپس،با حالتی رقت‌انگیز،به‌ سوی بستر خویش باز می‌گردد.

مرثیهء اوزاکا در سال 1936ساخته شد و در جدول ارزشگذاری‌ نشریهء سینمای ژاپن،مقام سوم را به خود اختصاص داد.اغلب‌ منتقدان ژاپنی اعتقاد دارند که این فیلم،اولین شاهکار میزوگوچی است.ایتسوزو یامادا،در این فیلم،نقش دختری را ایفا می‌کند به نام آیاکو که نمونه‌ای مشخص از همان قهرمانان‌ زن در آثار این کارگردان است.او منشی یک شرکت داروسازی‌ است.آیاکو،برای نجات پدرش از زندان،به پول نیاز دارد. صاحب شرکت،در مقابل پرداخت پول،تقاضای نامشروعی‌ دارد.ابتدا دختر یکه می‌خورد.در این میان از دست نامزدش‌ نیز،کاری ساخته نیست.او سرانجام می‌پذیرد که با رییس‌ شرکت ارتباط داشته باشد؛اما همسر رییس به این ارتباط پی‌ می‌برد.آیاکو مجبور می‌شود برای نجات خانواده،تن به کاری‌ بدهد که از آن راضی نیست.اما رییس آن خانهء بدنام نیز پولی را که آیاکو می‌خواهد،به او نمی‌دهد.سرانجام،آیاکو بر آن‌ می‌شود رییس را فریب دهد تا پول موردنظر را بدست آورد. در واپسین نمای فیلم که نمایی درشت است،آیاکو را می‌بینیم‌ که به گونه‌ای اعتراض‌آمیز،به دوربین زل زده است.

اغلب منتقدان،این فیلم را پیشگام واقعگرایی در سینمای ژاپن‌ می‌دانند.مرثیه اوزاکا نمایانگر توجه به زیبایی فرم تصاویری‌ است که به همان نسبت نیز،شخصیت‌پردازانه‌اند.میزوگوچی‌ در این فیلم،برای نخستین بار با یوشین کاتا یودا،به عنوان‌ فیلمنامه‌نویس،همکاری کرد.یودا بهترین همکار میزوگوچی‌ محسوب می‌شود.او قادر بود با فروتنی هرچه تمامتر، فیلمنامه‌ای را دهها بار بازنویسی کند؛همچنان‌که در مورد مرثیهء اوزاکا،چنین شد.میزوگوچی،هیچ‌گاه به فیلمنامه‌نویس‌ خود نمی‌گفت که چه انتظاری از او دارد؛اما از لابلای‌ حرفهایش می‌شد فهمید که او مایل است شخصیتها آنقدر واقعی باشند که بوی بدنشان به مشام برسد.میزوگوچی به‌ یودا می‌گفت:«آدمهای سنگدل،لذتجو،خودخواه و ستمکار را برایم تشریح کن.ایها کسانی نیستند جز همین آدمهای‌ نفرت‌انگیزی که در دنیا زندگی می‌کنند.»یودا،احساسات‌ پنهانی را که از لحاظ فرم،در آثار میزوگوچی بسیار بدانها توجه شده است،چنین شرح می‌دهد:«او در مقابل چهرهء آدمها،اشیا و افکاری که به ذهنش حمله‌ور می‌شدند،تاب‌ ایستادگی نداشت.وی خشم و احساس تلخی را که برایش‌ قابل تحمل نبود،در گریه‌های هیستریکی که سر می‌داد،بیرون‌ می‌ریخت.»برخلاف تحسین منتقدان،مرثیهء اوزاکا فروش‌ خوبی نداشت.وزارت کشور،برای میزوگوچی احضاریه‌ فرستاد.نزدیک بود ادارهء سانسور،فیلم را توقیف کند. پخش‌کننده‌ها نیز برای پخش و نمایش فیلم دچار سردرگمی‌ شدند.

خواهران گیون(1936)قصهء دو خواهر را روایت می‌کند که‌ گیشایند.خواهر بزرگتر،اومه کیچی موجودی جوانتر،از سنتهایی که حرفهء آنها ایجاب می‌کند،بیزار است.اومه گیچی‌ خود را مدیون بازرگانی ورشکسته می‌داند که قبلا از او حمایت می‌کرد؛از او می‌خواهد که به گیون بیاید و نزد او و خواهرش زندگی کند.اما اوموچا،نقشه‌های دیگری در سر دارد.او بازرگان را وادار به ترک خانه‌شان می‌کند.اوموچا کیمونوی گرانقیمتی را با فریب دادن فروشندهء جوان‌ فروشگاهی،به چنگ می‌آورد.رییس فروشگاه،فروشندهء فریب‌خورده را اخراج می‌کند؛اوموچا هم به جوان وقعی‌ نمی‌نهد.مرد جوان او را می‌دزدد و با خشونت با او رفتار می‌کند؛سپس او را که بشدت مجروح شده است،از تاکسی در حال حرکت،به بیرون پرت می‌کند.در پایان فیلم،اوموچا را می‌بینیم که روی تخت بیمارستان خوابیده است و خواهرش و بازرگان کنار اویند.اوموچا مردها و زندگی گیشاها را به باد ناسزا می‌گیرد.

آشناترین مؤلفه‌های سبک میزوگوچی را در این فیلم می‌توان‌ دید؛یعنی نماهایی بلند که طی آنها دوربین از موضوع فاصله‌ دارد.در بخش عمدهء صحنه‌ای که اوموچا مؤدبانه بازرگان‌ ورشکسته را از خانه بیرون می‌کند،شخصیتها در قسمت چپ‌ پرده قرار دارند؛آنها پشت میزی نشسته‌اند و ما به عنوان‌ تماشاگر از درامی که میان این دو در جریان است و از جزییات‌ جهانی که در آن دست و پا می‌زنند،باخبر می‌شویم.دانلد ریچی می‌گوید:«این فاصلهء آزادانه و فارغ البالی که دوربین با موضوع دارد و اغلب،در آثار میزوگوچی به چشم می‌خورد، باعث می‌شود که نگاه ثابت و ایستای دوربین با بی‌اعتنایی و بی‌علاقگی توأم شود.»چنین میزانسنهایی در آثار میزوگوچی، نوئل بورچ را وامی‌دارد تا از«کیفیت نهایتا غیر مردمی سبک‌ شاخص میزوگوچی»سخن به میان آورد.اولین نمای فیلم، نمای متحرکی است به سبک نوشته‌های ژاپنی که بر روی‌ طومار نوشته می‌شوند.حرکت عرضی دوربین در خانهء بازرگان گذشتهء پر از نشاط او و وضعیت فعلی و درهم‌ریختهء او را بخوبی منعکس می‌کند.ابتدا تابلویی را می‌بینیم که نشان‌ می‌دهد خانه را به حراج گذاشته‌اند؛آنگاه اتاقی را می‌بینیم پر از وسایلی که قرار است حراج شوند.سپس دیزالو به یک‌ نمای معرف از خود بازرگان صورت می‌گیرد که صدای‌ حراج‌کننده‌های وسایل او را از بیرون خانه می‌شنویم.تضاد ارزشها میان گذشته و حال،که در وجود این دو خواهر متجلی‌ شده است،با شیوهء فاصله‌گذاری میزوگوچی تشدید می‌شود. در این شیوهء روایت،این امکان وجود دارد که تماشاگر به هر سو توجه کند.

میزوگوچی گفته است که جوزف فن اشترنبرگ بیشترین تأثیر را،بویژه در استفاده از صدا،بر او گذارده است.در سال 1936، میزوگوچی بعدازظهری را با اشترنبرگ گذراند.این ملاقات با ساخت فیلم عشق و نفرت مصادف بود.طی ساخت این فیلم،همکاران میزوگوچی بارها از وسواسهای او سخن گفته‌اند؛از جمله اینکه او،صحنه‌ای را با حضور بازیگر فیلمش فومیکو یاماجی طی سه روز چندین بار تمرین کرده است.یودا، (به تصویر صفحه مراجعه شود) فیلمنامه‌نویسش،می‌گوید میزوگوچی به او گفته بود که وی‌ تنها،ایده‌ای کلی از آنچه را که می‌خواست به بازیگرانش ارائه‌ می‌کرد؛سپس،آنها را به حال خود رها می‌کرد تا«زندگی کنند و خود،خویشتن را بیافرینند.»میتسوتانی،طراح صحنهء آثار میزوگوچی،می‌گوید گاه اگر یک صحنهء طولانی،خوب از آب‌ در نمی‌آمد،او از بازیگرانش می‌خواست تا براساس‌ برداشتهای ذهنیشان از صحنهء مذکور،آن را تمرین کنند و وقتی آمادهء اجرای آن شدند،خبرش کنند.

میزوگوچی،در سال 1938 برخلاف خواست خود،فیلم آواز اردو را ساخت که اثری میهن‌پرستانه و سفارشی بود.در سال‌ 1939 او و پنج کارگردان دیگر،به منچوری فرستاده شدند. پس از آن میزوگوچی علی‌رغم پیشنهادهای کمپانی توهو،به‌ کمپانی شوچیکو پیوست و فیلمی ساخت که اولین فیلم از سه‌گانه‌ای است که در مورد تئاتر دوران میجی ساخت.این‌ بازگشت به مایه‌های تاریخی،در واقع،برای او گریزی بود از فشار سانسور و فشار سرکوبگر نظامیان در دوران جنگ با چین.

قصهء آخرین گلهای داوودی را برخی منتقدان اثری واقعیت گریز می‌دانند؛اما نوئل بورچ آن را اثری عمیقا فمینیستی قلمداد می‌کند.فیلم در ظاهر،قصهء یک هنرمند کابوکی به نام‌ کیکونو سوکه است.او عاشق توکو،مستخدمهء خانه‌شان‌ می‌شود که در واقع،فیلم قصهء زندگی اوست.اتوکو شهامت به‌ خرج می‌دهد و به کیکونوسوکه می‌گوید که هنرپیشهء بدی‌ است.زمانی که خانوادهء کیکو،به اتوکو فشار می‌آورند که آنجا را ترک کند؛کیکو نیز همراهش می‌رود.او با عشق و حمایت‌ روحی این دختر،بازیگری را در مدرسهء بازیگری فرا می‌گیرد. پنج سال بعد،او به خانواده‌اش ملحق می‌شود.اتوکو خود را از زندگی کیکو بیرون می‌کشد،چرا که حضورش را مانعی بر سر راه این هنرپیشهء بزرگ می‌بیند.در مراسمی که به افتخار بازیگران برجستهء تئاتر کابوکی برگزار شده است،به کیکو خبر می‌رسد که اتوکو بشدت بیمار است.او نزد دختر می‌رود؛اما اتوکو او را به سمت زندگی درخشانی که در پیش دارد،سوق‌ می‌دهد.در انتها می‌بینیم که جمعیت،کیکو را تحسین و قدردانی می‌کند و اتوکو نیز مرده است.از خودگذشتگی این‌ زن قهرمان که قویتر و هوشمندتر از آدمهای پیرامون خویش‌ است؛کنایه‌ای است به یک وضعیت متضاد؛مثلا می‌دانیم که‌ تخصص کیکو،بازی در نقش زنان است.جان پیم می‌گوید: «صحنه‌های فیلم،تک‌تک جزییات روحی بشری را در خود دارند.»ریچارد تاکر معتقد است که صحنه‌های ابتدای فیلم، تماشاگر را از«پشت صحنهء جهان»باخبر می‌کند.بورچ نیز تحلیل دقیقی از صحنهء اخراج شدن اتوکو از آن خانه ارائه‌ می‌کند و شرح می‌دهد که چگونه دوربین همواره متحرک‌ میزوگوچی،روند پیشرفت درام را کشف می‌کند.این فیلم،با موفقیت روبرو شد؛در فهرست نشریهء سینمای ژاپن مقام دوم را به دست آورد و وزارت آموزش و پرورش نیز به کارگردان‌ جایزه داد.

در سال 1940 میزوگوچی به ایده‌ای قدیمی در مورد یک استاد عروسک‌ساز پرداخت.خانم کینویوتاناکا،همان بازیگری بود که میزوگوچی برای بازی در این فیلم در نظر داشت.اولین‌ روزی که تاناکا سر صحنهء فیلم حاضر شد،کارگردان نوشته‌ای‌ در مورد تئاتر باتراکو به او داد و گفت که خودش را با جهان‌ درون این نوشته عجین کند.براساس نظر میزوگوچی، هنرپیشه‌ها موظف بودند که پسزمینهء نقش خویش را مطالعه‌ کنند.اما بایستی گفتگوهایشان را خیلی سریع حفظ می‌کردند؛ به همین خاطر میزوگوچی گفتگوهای هر روز را روط تخته‌ سیاهی می‌نوشت.هیسا کاتسوتسوجی،برنامه‌ریز و دستیار میزوگوچی در فیلمهای آخرش،می‌گوید متنی که روی تخته‌ سیاه نوشته می‌شد،تنها بخشهای خاصی از فیلمنامه بود؛ بخشهایی که کارگردان بازنویسی کرده بود.هیچ‌کدام از این‌ نوشته‌ها متن نهایی محسوب نمی‌شد.میزوگوچی سر صحنه، آخرین تغییرات فیلمنامه را روی تخته سیاه می‌نوشت.

برخلاف آنچه در مورد ماهیت طاقت‌فرسای سبک‌ میزوگوچی گفته می‌شود،خانم تاناکا چنین پیامدهایی را در سبک میزوگوچی موجه می‌داند.او می‌گوید چنین شیوه‌ای،در بازیگر تنش ایجاد می‌کرد،بهتر می‌تواست بازی‌اش را ارئه‌ دهد.سر صحنه،دستور العمل میزوگوچی به بازیگر،کلی بود :«در مقابل شخصیتی که در فیلمنامه وجود دارد مثل یک آینه‌ عمل کن؛آن را منعکس کن و طبیعی باش!»او جز این چیزی‌ نمی‌گفت.

کمپانی شوچیکو،به دلیل فضای نامتعارف آثار میزوگوچی، که با زمانه همخوانی نداشت؛کمتر به او امکان ساخت فیلم‌ می‌داد؛اما فیلم بعدی وی این فرصت را فراهم آورد تا میزوگوچی،اثری بسازد که با شرایط روز و حکومت کشور همسو بود.این فیلم،که در کارنامهء میزوگوچی اثر مهمی‌ محسوب می‌شود The loyal forty seven Ronin of Genroku نام دارد که داستانش در اوایل قرن هجدهم می‌گذرد و براساس یکی از افسانه‌های بزرگ حماسی ژاپن ساخته شده‌ است.فیلمنامهء این فیلم،ار مشترک یودا و کن‌چیروهارا،و بر اساس نمایشنامه‌ای تاریخی بود.

آسانو،یکی از دو دایمیو[اربابهای ایالتی‌]،مأمور است برای‌ دیداری سلطنتی از شوگان،مقدمه جشنهایی را فراهم کند.او از توهین و فریبکاری همکار دیرین خود،یعنی کرا، خشمگین می‌شود و طی یک درگیری،او را با شمشیر زخمی‌ می‌کند.آسانو،به دلیل شمشیرکشی در قصر شوگان،مجبور می‌شود که هاراکیری کند.دارایی او ضبط می‌شود و افرادش به‌ Ronin ،یعنی سامورایی بی‌استاد،بدل می‌شوند.اما گروهی از آنها،به رهبری اوی‌شی،قسم یاد می‌کنند که انتقام بگیرند.با این حال،ماه‌ها از ترس کینه‌جویی کرا،پنهان می‌شوند.پس از گذشت یک سال،این گروه وفادار،به خانه کرا حمله می‌کنند؛ او را می‌کشند و به معبدی پناه می‌برند.زمانی که دلیری و وفاداری آنها به اثبات می‌رسد،اجازه می‌یابند با افتخار، هاراکیری کنند.

حکومت ژاپن برای بزرگداشت خاطرهء باشیدو،قهرمان بزرگ‌ ژاپنی،تصمیم گرفت بودجهء زیادی در اختیار میزوگوچی قرار دهد تا فیلمی دربارهء این قهرمان بسازد.فیلم،در دو قسمت و میان ژوئن 1941 تا فوریه 1942 به نمایش درآمد.قسمت اول‌ فیلم 530 هزار ین هزینه داشت؛درحالی‌که در آن دوران‌ هزینهء ساخت هر فیلم 100 هزار ین بود.اگرچه فیلم از لحاظ مالی با شکست روبرو شد،اما ظاهرا دولت از فیلم رضایت‌ داشت.

تمامی توجه میزوگوچی در این فیلم،صرف جزییاتی شد که‌ در خدمت روایتی قدرتمند قرار می‌گیرند؛روایتی که هر نوع‌ کنش چشمگیر و خارق العاده را پس می‌زند(مثلا حمله به مقر کرا و خودکشی دسته جمعی افراد در فیلم،نمایش داده‌ نمی‌شوند)تمرکز فیلم بر آیینهاست و محوریت آن را ابهام و جستجو تشکیل می‌دهد.نوئل بورچ این فیلم را مهمترین اثر هنری اقتباسی از یک دورهء مشهور تاریخ ژاپن می‌داند.

حرکت دوربین در این فیلم،دستاورد مهمی نیز در برداشت؛ میزوگوچی برای نخستین‌بار،در این فیلم از حرکت کرین‌ استفاده کرد.در صحنهء بازجویی و مرگ آسانو،دوربین‌سوار بر کرین است و گویی می‌خواهد به درون این فضاهای کوچک‌ آیینی راه یابد.در مورد اینکه آیا فیلم بر ارزشهای سنتی صحه‌ می‌گذارد یا آنها را زیر سؤال می‌برد،بحثهای زیادی به راه افتاد. برخی از منتقدان ژاپنی مانند کیکومک دانلد،اعتقاد دارند که‌ میزوگوچی،اصولا خلقیات و روحیات ساموراییها را نمی‌شناخت.برخی دیگر لایهء پیچیده‌تری در فیلم مشاهده‌ کردند و آن را از کی اثر صرفا تبلیغی به دور دانستند.

در زمان فیلمبرداری قسمت دوم این فیلم،همسر میزوگوچی‌ دچار جنون شد که تا پایان عمرش در بیمارستان روانی ماند. میزوگوچی نیز نزد خواهرش رفت که شوهرش را در جنگ از دست داده بود و با دو فرزندش زندگی می‌کرد.پس از تسلیم‌ ژاپن در برابر نیروهای امریکایی،میزوگوچی به عنوان رییس‌ اتحادیهء کارگری در کمپانی شوچیکو انتخاب شد.پس از گذشت سه ماه،به سبب اعتصاب اعضای این کمپانی،فیلمی‌ در آنجا ساخته نشد و به همین دلیل میزوگوچی آنجا را ترک‌ کرد.اولین اقدام توأم با تردید میزوگوچی برای همکاری با امریکاییان مستقر در ژاپن،پرداختن به موضوعهای‌ آزادیخواهانه مانند پیروزی زنان(1946)بود.کیکومک دانلد، این فیلم را تحسین کرد و آن را«تجلیل بی‌پرده از حقوق زنان» دانست.فیلمنامهء این فیلم را کوگونودا و اکانتوشیدو نوشته‌اند. فیلم،دربارهء یک زن وکیل است به نام هیروکو[با بازی‌ کینویوتاناکا]که معشوق او،یامائوکو،در بیمارستان بستری‌ است.یامائوکو،به لحاظ روحی و فیزیکی،درهم شکسته‌ است.او طی دوران جنگ،به دلیل عقاید خطرناک‌ آزادیخواهانه‌اش،زندانی بود.در این میان،هیروکو،دفاع از یک دوست قدیمی دوران مدرسه‌اش را بر عهده می‌گیرد.این‌ زن که بسیار فقیر است،شوهرش را از دست داده و فرزند خود را خفه کرده است.دادستان محافظه کار دادگاه،کسی نیست جز شوهر خواهر هیروکو که خود او در سالهای جنگ یامائوکو را نیز به زندان انداخته است.رأی دادگاه را در فیلم نمی‌بینیم.طی‌ جریان دادگاه،یامائوکو می‌میرد.هیروکو سعی دارد بیش از گذشته برای به چنگ آوردن عدالت اجتماعی دست به مبارزه‌ بزند.خواهرش،تصمیم می‌گیرد از شوهرش جدا شود و در پی کسب استقلال خویش باشد.کیکومک دانلد،به یک نقص‌ عمدهء فیلم اشاره می‌کند و می‌گوید:«یکی از بزرگترین عیبهای‌ فیلم این است که هیروکو و یامائوکو،شخصیتهایی بشدت‌ کلیشه‌ای دارند و بیشتر به درد تندروهای سیاسی و کتابهای‌ مصور می‌خورند.»

در این دوران،علی‌رغم تورم و عدم امکان مالی در جامعه، صنعت سینما توانست تا حد زیادی برای خود مشتری‌ دست‌وپا کند.فیلم بعدی میزوگوچی،در واقع پاسخی است به‌ وضع موجود؛اما بنا به گفتهء تونی رینز،فیلم اوتامارو و پنج‌ همسرش شرحی پیچیده از زندگی و عشقهای این نقاش ژاپنی‌ است؛به این دلیل،فیلم را باید بیشتر اثری شخصی و دشوار دانست.یودا،فیلمنامه‌نویس این فیلم،اذعان دارد که به گونه‌ای‌ ناخودآگاه می‌توان تصویر میزوگوچی را در شخصیت‌ اوتامارو مشاهده کرد.فضای قرن هجدهمی فیلم،برای‌ نیروهای اشغالگر قابل هضم نبود،زیرا آنها این دوران را فئودالی می‌دانستند.میزوگوچی اصرار داشت که سوژهء فیلمش ربطی به ساموراییها ندارد،بلکه قهرمان او هنرمندی آزاداندیش و مردمی است.او همچنین به مقامات رسمی قول‌ داد که نگاه فیلمش به حقوق زنان،نگاه تازه‌ای باشد.سرانجام، با ساخت این فیلم موافقت شد؛با این حال،در طول ساخت‌ فیلم،بیش از حد به او مشاوره می‌دادند.این فیلم،قصهء دراماتیک زندگی هنرمندی نقاش،مدلها،معشوقه و دوستان‌ اوست.یکی از نقاشیهای او خشم مقامات را برمی‌انگیزد،برای‌ همین پنجاه روز محرومیت از نقاشی محکومش می‌کنند. اگرچه این فیلم،اثر کوچکی است اما نمی‌توان آن را نادیده‌ گرفت.جااتان رزنباوم،فیلم را نمایانگر هنر پیچیدهء کارگردان‌ آن می‌داند و فیلم را با مونپارناس 19 و سلطانی در نیویورک مقایسه‌ می‌کند.به نظر او،دشواریهای فیلم را باید ناشی از عظمت آن‌ دانست.دوربین میزوگوچی،در اینجا نیز،همواره از موضوع‌ فاصله دارد و نمی‌گذارد کرانه‌های متفاوت طرح داستانی فیلم، در جان بیننده رسوخ کنند.مضمون واقعی این فیلم بیش از آنکه در مورد خود هنر باشد،دربارهء وضعیت و پیامدهای‌ جایگاه هنر در جامعه است.

میزوگوچی در 1951 دوشیزه اویو را ساخت.این فیلم که‌ اقتباسی از رمان آشی‌کاری بود،نه به لحاظ تجاری توانست‌ موفقیتی کسب کند و نه نظر منتقدان را به خود جلب کرد. فیلمبردار این فیلم،کائوزو میاگاوا که این اولین همکاری او با میزوگوچی بود،در مورد وی می‌گوید:«هرگز در همکاری با او مشکلی نداشتم؛آنچه درباره‌اش گفته می‌شود،ساختهء ذهن‌ آنهایی است که او را نمی‌شناسند...البته رفتار او نیز،کمتر جایی برای تحسین دیگران باقی می‌گذارد.»

میزوگوچی همواره با خلق یک فضا،فیلمش را آغاز می‌کرد و سپس هنرپیشه‌ها و خود صحنه‌های آن فیلم را در این فضا جای می‌داد.او به این دلیل بیشتر صحنه‌های فیلمش را با لنز واید فیلمبرداری می‌کرد که نمی‌خواست هیچ ذره‌ای خارج از میدان وضوح دوربین قرار گیرد؛و حتی می‌گفت پسزمینهء تصویر نیز باید وضوح داشته باشد.او می‌خواست، حتی الامکان همه چیز واضح باشد؛حتی اشیایی که کمتر در معرض دید قرار دارند یا اشیایی که کاملا در تاریکی فرو رفته‌اند و دیده نمی‌شوند.او از لنز تله نفرت داشت،چون با استفاده از این لنز،بخشی از کادر ناواضح می‌شود.

استفن بار،معتقد است که درونمایه‌های مصیبت،ایثار و تعالی‌ در فیلم دوشیزه اویو،ریشه در مسائل عدالت اجتماعی دارند.در واپسینن آثار میزوگوچی،تمایل او برای پرداختن به چنین‌ درونمایه‌هایی بیشتر است.فیلم دوشیزه اویو،حدیث مبارزه‌ علیه تابوهاست.شینوسکه،قرار است با اوشیزو ازدواج کند؛ اما عاشق خواهر بزرگتر او،یعنی اویو،می‌شود.پس از ازدواج‌ شینوسکه با اوشیزو،رابطهء سه نفرهء آنها از هم می‌پاشد.اویو با تاجر ثروتمندی ازدواج می‌کند و اوشیزو،به هنگام وضع‌ حمل می‌میرد.در آخرین صحنهء فیلم،شینوسکه را در حال‌ خواندن آوازی از یک نمایش نو (noh) می‌بینیم.این آواز خاطرهء لحظات شیرین او با اویوست.او در حال آواز خواندن، خود را به رودخانه می‌افکند و ناپدید می‌شود.میزوگوچی در این فیلم،لایه‌های مختلف روایت در رمان اصلی را کنار گذاشته است و برای اینکه سه شخصیت اصلی فیلم خود را به‌ لحاظ روایی تشریح کند،از دوربین متحرک یاری گرفته است. فیلم بعدی میزوگوچی یعنی زنی از موزاشینو نیز،در همان سال‌ ساخته شد و مانند فیلم قبلی،با موفقیت روبرو نشد.بسیاری‌ از منتقدان،این فیلم را از آثار برجستهء سینمایی می‌دانند. ریچارد تاکر،حرکت دوربین در این فیلم را با صحنهء افتتاحیهء قصهء آخرین گلهای داوودی مقایسه می‌کند،در اینجا نیز،د

/ 2 نظر / 211 بازدید
فراز

متشکر ، عالی بود ،من عاشق میزوگوچی ام

کیوان

میزوگوچی بهانه‌ای شد تا وبلاگ شما را پیدا کنم و از این ناراحتم که چرا زودتر نوشته‌های شما را ندیده بودم. از اینکه بی‌دریغ در اینجا مقالات خودتان را برای علاقه‌مندان سینما گذاشته‌اید متشکرم.