کتاب صوتی

بعد‌ها نویسنده‌ای به نام آلکساندرا ریپلی تکمله‌ای به نام «اسکارلت» بر کتاب میچل نوشت. حسن شهباز «برباد رفته» را به فارسی ترجمه کرد. پرتو اشراق پس از انقلاب بار دیگر این رمان را ترجمه کرد. «اسکارلت» نیز به فارسی ترجمه شد و مدتی در فهرست کتاب‌های پرفروش داخلی هم قرار داشت. مهم‌ترین شخصیت کتاب و فیلم، اسکارلت اوهارا یا به تعبیر دقیق‌تر، اسکارلت اوهارا همیلتون کندی باتلر است. زنی که آمیزة غریبی از خود‌پرستی، سرزندگی و دلبستگی عمیق به کسی است که دیگر ازآنِ او نیست. زنی که سر فرود نمی‌آورد و شکست را نمی‌شناسد یا به عبارت دیگر، آن را نمی پذیرد. شاید تنها کسی که خیال می‌کند می‌تواند اسکارلت سرکش را رام کند، رت باتلر است که در جایی به او می‌گوید که هر دو از یک قماش‌اند. اما در پایان، باتلر هم نمی‌تواند ذره‌ای از شخصیت اسکارلت را تغییر دهد و او هم از اسکارلت شکست می‌خورد. جملة کلیدی اسکارلت، «فردا بهش فکر می‌کنم» باطل‌السحر هر نوع تغییری در شخصیت و وجود او است. زنی که سال‌ها است از کتاب و فیلم برباد رفته هم شناخته‌شده تر است.

اسکارلت، فارسی حرف می‌زند

  در بسیاری موارد، سنت دوبلة مجدد یک فیلم، وجود دارد و برخی از آثار دوبله شدة قبلی بار دیگر دوبله می‌شوند. خسرو شاهی نجات‌یافتگان اثر جان بورمن را دوبار، یک بار پیش و یک بار پس از انقلاب دوبله کرد. این اتفاق در مواردی به دلیل خرابی باند صدای دوبلة قبلی یا تغییر حال‌و‌هوای آن (اصلاح جمله‌های پس گردنی، مزه‌پرانی‌ها و...) و انطباقش با شرایط جدید جامعه رخ می‌دهد. در دوبلة اول برباد رفته، به دلیل بافت خود فیلم و شناختی که از کار استاد رسول زاده وجود دارد، مورد دوم منتفی به نظر می‌رسد و اطلاع دقیقی در مورد اول نیز در دست نیست. استاد رسول زاده در دهة 1340 یا به تعبیر دقیق‌تر در1345 این فیلم را در استودیو دماوند دوبله کرده است. نسخه‌ای که کم‌تر دیده شده است. در نسخة استاد، رفعت هاشم‌پور به جای ویوین لی (اسکارلت) و چنگیز جلیلوند به جای کلارک گیبل (رت باتلر)، جلال مقامی به جای لسلی هوارد (اشلی) و خود ایشان به جای جرالد اوهارا (توماس میچل)، پدر اسکارلت حرف زده‌اند. این‌ها تنها اطلاعاتی است که از اولین دوبلة برباد رفته داریم. همان طور که اشاره شد، نسخه‌ای از این دوبله در بازار موجود نیست. آن‌چه که ما و دیگران دیده‌ایم، نسخه‌ای است که خسرو شاهی در سال‌های انتهایی دهة 1350 و اوایل 1360 یا به تعبیر دیگر در سال‌های 1359 یا 1360 در استودیو تک دوبله کرده است. یک نکته در هر دوبله مشخص است و آن این است که در هر دو، رفعت هاشم پور با قدرت هر‌چه تمام‌تر نقش اسکارلت را دوبله کرده است. استاد رسول‌زاده به فراست دریافته که این نقش شورانگیز را باید گوینده‌ای بگوید که در کارش بسیار مسلط است و می‌تواند تمامی لحظات احساسی اسکارلت را «دربیاورد» و از سوی دیگر، صاحب صدایی است که در عین انعطاف، همواره یک نگرانی در آن موج می‌زند.

رفعت هاشم پور، دوبلور ثابت بازیگری مانند سوزان هیوارد (برای مثال در می‌خواهم زنده بمانم) صدای نگرانی دارد. این خصیصة صدای او است. حتی وقتی در قصه‌های جزیره به جای هتی کینگ حرف می‌زند یا در استاکر به جای همسر استاکر، یا ایرنه پاپاس در فیلم عقاد، اینگرید برگمن در قتل در قطار سریع‌السیر شرق و یا به جای فخری خوروش در تاراج هم چنان این اضطراب در صدایش هست. اسکارلت در تمامی لحظات فیلم نه آرامش خیال دارد و نه راحتی خاطر. او هیچ گاه از ته دل نمی‌خندد. او در واقع دائماً در فکر و خیال است. تارا، دوازده بلوط، اشلی، ملانی و بچه‌ای که به دنیا آورده، مادرش، پدرش، مامی و البته رت باتلری که همیشه مچ او را هنگام چرب‌زبانی‌هایش می‌گیرد. اسکارلت تقریباً در تمامی سکانس‌های فیلم حضور دارد و دیالوگ‌هایش فراوان هستند. بار اصلی دوبله و ادای دیالوگ‌ها در برباد رفته بر دوش هاشم پور است. او دیالوگ‌هایی را که به زیبایی به فارسی نوشته شده‌اند، بیان می‌کند. این زیبایی البته مرهون مدیر دوبلاژ فیلم است.

بی اغراق مدیران دولاژ، در شمار بزرگ ترین دیالوگ نویسانی هستند که می‌شناسیم. برای اثبات این مدعا کافی است هنگام تماشای فیلم‌هایی موسوم به زیر‌نویس فارسی، (حتی بهترین نمونه‌هایشان که نشان می‌دهد مترجم این دیالوگ‌ها، به خوبی با زبان مقصد و ادبیات گفتاری آشنایند) توجه کنیم. تقریباً همیشه دیالوگ‌هایی که برای دوبله نوشته می‌شود، در سطح بالاتری است. یک دلیلش شاید «لیپ سینک» نوشته شدن دیالوگ‌ها باشد اما این بخشی از اهمیت کار مدیران دوبلاژ است. بخش مهم‌تر آن را باید در شناخت عمیق آن‌ها از دیالوگ‌ها،  نقش کلمه، جمله و عبارت در دوبلة یک فیلم دانست. این اتفاقی است که در دوبلة برباد رفته رخ داده و نیاز به هیچ غلوی در ستایش از کار یک مدیر دوبلاژ ندارد. خسرو شاهی در گفت‌و‌گو، پیرامون دوبلة این فیلم، بار‌ها به ترجمة ناقص دیالوگ‌های فیلم از سوی مترجم آن اشاره می‌کند:«در دوران مدرسه، دوستی داشتم که بعد‌ها به سوی کار مورد علاقه‌اش یعنی صنعت طلا و جواهر رفت و من هم به دنیای دوبله آمدم. سال‌ها بعد او با من تماس گرفت و خواست که فیلمی را که برای عرضه به بازار ویدئو خریداری کرده، برایش دوبله کنم. اولین و بزرگ ترین مشکلی که با آن مواجهه شدم، کیفیت بسیار بد ترجمة فیلم بود که از راه گوش انجام شده بود. طبیعی بود که نمی‌توانستم از این ترجمه استفاده کنم. در مورد در جستجوی ریچارد هم همین کار را کردم و رفتم سراغ ترجمه‌های شکسپیری. آن موقع کتاب برباد رفته در دسترس نبود و چاپ هم نمی‌شد. ناچار شدم که برای تهیه‌اش به کتاب فروشی‌های جلوی دانشگاه سر بزنم. سرانجام کسی پیدا شد که کتاب را داشت و آن را به من اجاره داد. یادم هست که وجه سنگینی هم به عنوان ضمانت پس دادن کتاب گرفت. چون ترجمة شفاهی فیلم، هیچ ربطی به داستان کتاب نداشت، پنجاه روزی وقت گذاشتم و تمام دیالوگ‌ها را از کتاب پیدا کردم و سینک زدم. دوبلة فیلم هم یک هفته‌ای طول کشید» او در مورد انتخاب هاشم‌پور و حسین عرفانی برای نقش‌های اصلی می‌گوید«خانم هاشم پور در نسخة قبلی هم به جای ویوین لی حرف زده بودند اما دوبلور رت باتلر فرد دیگری بود. در انتخاب خانم هاشم‌پور تردیدی نداشتم چون صدایش کاملاً به شخصیت شلوغ و پر سر و صدای اسکارلت نزدیک بود. به من پبشنهاد شد که در مورد رت باتلر هم همین کار را بکنم. اما آقای عامری سفارش دهندة فیلم، به من اعتماد داشت و دستم را در انتخاب دوبلور‌ها کاملاً بازگذاشته بود. در واقع کارت سفید داشتم. من آقای عرفانی را انتخاب کردم. چون صدای او با شخصیت زیرک، شوخ اما در عین حال جدی سروان باتلر هم‌خوانی داشت»

 

در ضیافت دوبلة برباد رفته دو صدا شنیده می‌شود که اگر به آن‌ها اشاره نکنیم، حق مطلب در مورد این دوبلة درخشان ادا نشده است. یکی دوبلور مامی، پیشخدمت چاق و مهربانِ خانوادة اوهارا است و دیگر خدمتکار سیاه‌پوست سر به هوا و جیغ جیغویی که دائماً نگرانی به جان اسکارلت اوهارا می‌اندازد. فهیمه راستگار در دوبلة این فیلم، تنها به جای هتی مک‌دنیل یا همان مامی حرف زده و مرحومه آذر دانشی با این که با صدای همیشگی‌اش به جای شخصیت دیگری (همسر دکتر مید) در این فیلم، صحبت کرده اما با ریز کردن صدا و کشیده کشیده حرف زدنش، دقیقاً لحن و صدای باترفلای مک‌کویین یا همان خدمتکار را اجرا کرده است. در دوبلة این فیلم، نه‌تنها نقش‌های اصلی با دقت انتخاب شده‌اند بلکه نقش‌های فرعی نیز به حال خود رها نشده‌ و کوتاهی یا اندک بودن دیالوگ‌هایشان مانع نشده که انتخاب آن‌ها سردستی باشد. محمد علی دیباج و سیامک اطلسی (دو دوبلور حرفه‌ای و کارکشته) به جای مستخدمان سیاه‌پوست حرف زده‌اند. حتی ناصر نظامی و بهرام زند، نقش های کوتاهی گفته‌اند. بر خلاف مواردی که در دوبلة یک فیلم، شاهد مردی گویی دوبلور‌های اصلی نیز هستیم، در این جا چنین اتفاقی به ندرت رخ داده است. آرشاک قوکاسیان به جای چارلز همیلتون (رند بروکس) برادر ملانی و شوهر اول اسکارلت حرف زده و در صحنة بمباران جنوبی‌ها که کشیشی برای مردم انجیل می‌خواند، صدای آرشاک را بر روی چهرة کشیش می‌شنویم. از سوی دیگر، در دوبلة این فیلم از دوبلور‌های سرشناس برای گفتن نقش‌های اندک دعوت شده است. صدا‌های بزرگ بر روی نقش‌های کوچک یک حسن مهم برای دوبلة هر فیلمی دارد. وزن، ماندگاری و اهمیت یک دوبلة خوب را از گزند گذشت زمان در امان نگه می‌دارد. بر این اساس صدا‌های شناخته‌شده‌ای در برباد رفته، نقش‌های کوتاهی را گفته‌اند: سیمین سرکوب (به عنوان دوبلوری که همواره نقش‌های پر رنگی را گفته) در این جا و در نقش مادر اسکارلت، دیالوگ‌های اندکی دارد. همان‌طور که ناصر تهماسب به جای اشلی حرف می‌زند و حضورش در فیلم زیاد نیست. نصرت‌الله حمیدی به جای دکتر مید (هری دون پورت) در تنها چند سکانس حضور دارد. تنها می‌ماند دو نکته که یکی شاید ربط مستقیمی به دوبلة این فیلم نداشته باشد و دیگری تنها به دوبلة فیلم ربط پیدا می‌کند.

سنت استفاده از صدای راوی برای خواندن اسامی در تیتراژ فیلم‌ها یا نوشته‌هایی که گاهی برای توضیح روایت، بر روی فیلم‌هایی می‌آید؛ در دوبلة فارسی سنتی قدیمی است (که در فرصتی مناسب می‌توان درباره‌اش نوشت) مثلاً پرویز ربیعی این متن‌ها را در کازابلانکا و طلسم‌شده می‌خواند. بعد ها این وظیفه به خسرو شمشیرگران سپرده شد. او در مردی برای تمام فصول و همین فیلم برباد رفته این کار را می‌کند که هم چنان تا امروز آن را ادامه داده است. در مواردی حسین باغی و بهمن هاشمی نیز تیتراژ‌ها را می‌خوانند. اما گاهی کاستی‌هایی در این کار (که مختص دوبلة فارسی است و در صدای اصلی فیلم‌ها چنین چیزی وجود ندارد) به چشم می‌خورد. در جاهایی خواندن اسامی تیتراژ، حتی به نام بازیگران بسیار فرعی یک فیلم نیز کشیده می‌شود، اما در مواردی اسامی مهمی از قلم می‌افتد. در دوبلة برباد رفته چنین اتفاقی می‌افتد و راوی تمامی نام‌ها را می‌خواند اما نام فیلم‌نامه‌نویس را جا می‌اندازد. جالب این جا است که نام او قبل و بعد از دو نام دیگری می‌آید که راوی آن‌ نام‌ها را می‌خواند.

برباد رفته، به یک معنا فیلم دیالوگ نیست، بلکه فیلم شخصیت و داستان‌پردازی است. شاید برای همین است که (مثلاً) دیالوگ های به یادماندنی کم‌تر در آن به چشم می‌خورد. خسرو شاهی با علم به این مسأله، با دوبلة این فیلم ما را در متن داستان آن قرار می‌دهد. دوبلة او داستان‌‌گو است. برای همین است که او بیش‌ترین تلاشش را کرده تا دوبله به اصطلاح، چندان به چشم نیاید. خسرو شاهی با استفاده از بهترین دوبلور‌ها کاری کرده که داستان فیلم پیش برود و هیچ مکث و سکته‌ای نداشته باشد. دوبلورها به زیباترین شکل ممکن، در خدمت این داستان‌گویی هستند. آن‌ها کارشان را می‌کنند. تقریباً به هیچ از یک دوبلور‌ها اجازه داده نشده تا فردیت صدایشان را به ظهور برسانند. این حرف به این معنا نیست که اگر دوبلور‌های دیگری هم بودند، کار به همین شکل کاملش اجرا می‌شد؛ نه! در واقع خسرو شاهی با دقتی تام و تمام دوبله (اصلی‌ترین رکن) به چشم نیاید. به جز صدای رفعت هاشم‌پور که پنهان کردنش در دوبله،  پشت شخصیت اسکارلت؛ غیرممکن است؛ دیگر دوبلور‌ها صرفاً (در واقع نه صرفاً) کارشان را انجام داده‌اند؛ با این تفاوت که مدیر دوبلاژ، خلاقیت آن‌ها را پیش از دوبلة فیلم و هنگام انتخابشان، تشخیص داده است. از این دیدگاه، دوبلة برباد رفته به مدیریت خسرو خسرو‌شاهی، در تاریخ دوبلة فارسی یک استثنای تکرار نشدنی است.

 

 

برباد رفته/Gone with the wind

مدیر دوبلاژ: خسرو خسرو شاهی

دوبله شده در استودیو تک

نقش‌ها                                بازیگران                                          دوبلور

اسکارلت اوهارا                  ویوین لی                                  رفعت هاشم‌پور

رت باتلر                         کلارک گیبل                            حسین عرفانی

الن اوهارا                        باربارا اونیل                              سیمین سرکوب

جرالد اوهارا                    توماس میچل                           اکبر منانی

اشلی ویلکس                   لسلی هوارد                            ناصر تهماسب

ملانی همیلتون                اولیویا دو هاویلند                    معصومه فرخنده‌مال

 سولن                           اولین کی‌یس                          منصوره کاتبی

کارین                            آن راترفورد                            فریبا شاهین مقدم

مامی                              هتی مک دنیل                      فهیمه راستگار

پریسی                            باتر فلای مک‌کویین              آذر دانشی

چارلز همیلتون                     رند بروکس                     آرشاک قوکاسیان

فرانک کندی                        کرول نای                       ناصر احمدی

دکتر مید                            هری دون پورت               نصرت‌الله حمیدی

 

 دوبلور‌های دیگر: زهرا آقارضا، بدری نوراللهی، محمد‌علی  دیباج، سیامک اطلسی، ناصر نظامی، بهرام زند، خسرو شمشیرگران، محمد بهره‌مندی.

 

 

 

/ 0 نظر / 172 بازدید